Fantastyka naukowa (science fiction) – Fantastyka naukowa jest rozumiana jako "zbiór utworów, w których opisane są zdarzenia, postaci, sytuacje lub przedmioty niemożliwe, niespotykane"^[1].

Jest też także rozumiana jako gatunek literacki lub filmowy, a także gry komputerowe o fabule osnutej na przewidywanych osiągnięciach nauki i techniki oraz ukazującej ich wpływ na życie jednostki lub społeczeństwa. Razem z fantasy i horrorem, fantastyka naukowa zaliczana jest do fantastyki.

Fantastyka naukowa najczęściej opisuje wydarzenia umiejscowione w przyszłości wobec czasów autora (lecz niekoniecznie!) i opiera się na hipotetycznym rozwoju nauki i techniki. Utwór fantastyczno-naukowy zawiera zwykle takie cechy jak: specyficzny typ czasoprzestrzeni, neologizmy związane z rozwojem techniki, kontakt z obcą cywilizacją, podróż w czasie, cudowne lub tragiczne skutki wynalazków technicznych i odkryć naukowych. Najważniejsza jest hipotetyczna zgodność wydarzeń ze współczesnym stanem wiedzy o nauce i technice.

Najbardziej charakterystyczne motywy utworów fikcji naukowej to umiejscowienie akcji w innych galaktykach, zamknięcie jej na pokładzie statku kosmicznego, wędrówka w czasie, kontakt z obcą cywilizacją. Akcja utworów fikcji naukowej może się jednak również odbywać w całości na Ziemi w nieznacznie tylko zmodyfikowanych przewidywaniach realiów bliskiej nam przyszłości, czy też w czasie równoległym do naszej rzeczywistości. Bywa także, że spora część akcji toczy się w przeszłości (jak w Linii czasu Michaela Crichtona).

Fantastyką naukową zajmuje się nie tylko historia literatury i krytyka literacka, ale także socjologia, psychologia i futurologia^[2]. Wizje przyszłych światów są też interesujące z punktu widzenia politologii.

edytuj Definicja

Arthur C. Clarke we wstępie do swoich dzieł zebranych, napisanym w czerwcu 2000 roku, zadając pytanie Czym właściwie jest fantastyka naukowa? odpowiada: próby zdefiniowania fikcji naukowej będą kontynuowane tak długo, jak długo ludzie będą pisać prace doktorskie. Zgadza się jednak z definicją jednego z doktorantów, Damona Knighta – fantastyka naukowa to to, na co wskazując mówię: To jest fantastyka naukowa^[3].

Dodatkowo, rozróżniając fantastykę naukową od fantasy, Clarke sugeruje następującą definicję operacyjną:

• fantastyka naukowa jest tym, co nie może się wydarzyć – na szczęście;
• fantasy jest tym, co nie może się realnie wydarzyć – niestety^[3]

edytuj Podgatunki

• hard science fiction
• space opera
• fantastyka socjologiczna
• antyutopia
• fikcja polityczna
• cyberpunk
• steampunk
• historia alternatywna
• inner space
• postapokalipsa

edytuj Literatura

Tradycje literatury fantastycznonaukowej sięgają początków XIX w. (Frankenstein Mary Shelley), choć jej prawdziwy początek przypada raczej na lata 60. XIX w. i związany jest z rozwojem zarówno powieści przygodowej, jak i techniki – tu najważniejszym autorem jest Jules Verne: Pięć tygodni w balonie (1863), Podróż do wnętrza Ziemi (1864). Dzieje w zasadzie już XX-wieczne otwiera H. G. Wells z Wehikułem czasu (1895) i Wyspą doktora Moreau (1896). Tradycję polskiej fikcji naukowej stworzył Jerzy Żuławski w trylogii księżycowej: Na srebrnym globie (1903), Zwycięzca (1910), Stara Ziemia (1911).

edytuj Nagrody

edytuj Anglojęzyczne

• Hugo
• Nebula
• Nagroda Locusa
• Nagroda Campbella
• Nagroda Jupitera
• Damon Knight Memorial Grand Master Award
• Nagroda im. Arthura C. Clarke'a
• Nagroda Pielgrzyma
• Nagroda im. Theodora Sturgeona
• Nagroda im. Philipa K. Dicka
• Nagroda Prometeusza
• Nagroda Jamesa Tiptree, Jr

edytuj Polskie

• Nagroda im. Janusza A. Zajdla
• Śląkfa
• Nagroda Nautilus
• Nagroda Sfinks
• Złota Sepulka

edytuj Film

Do najważniejszych filmów fantastycznych należą: przede wszystkim 2001: Odyseja kosmiczna Stanleya Kubricka wraz z 2010: Odyseją kosmiczna, na podstawie powieści Arthura C. Clarke'a oraz Łowca androidów (oryg. Blade Runner) Ridleya Scotta na podstawie powieści Philipa K. Dicka Czy androidy marzą o elektrycznych owcach? (ang. Do Androids Dreams of Electric Sheep?). Znanym dziełem jest także rozpoczęty w 1979 roku przez tegoż reżysera cykl Alien. Diuna na podstawie powieści Franka Herberta, Bliskie spotkania trzeciego stopnia Stevena Spielberga, Terminator Jamesa Camerona, Matrix w reżyserii braci Wachowskich.

Często jako typowy film science fiction interpretowane są Gwiezdne wojny George'a Lucasa. Tymczasem obraz ten nie podporządkowuje się w żaden sposób kategoriom kina science fiction, które próbują zawsze w jakiś sposób wyjaśnić widzowi działanie ukazanej technologii, czy też poinformować, jak powstała. Tak więc np. nie wiadomo jak działa hipernapęd, miecz świetlny czy też Gwiazda Śmierci. Midichloriany, moc, i sławne "Dawno temu w odległej galaktyce" dopełniają obrazu sytuacji wskazując, że mamy do czynienia z filmem fantasy.

Z przeniesionej na ekrany polskiej SF na uwagę zasługuje wybitny Solaris w reżyserii Andrieja Tarkowskiego oparty na powieści Stanisława Lema o tym samym tytule. Najbardziej znanym polskim filmem tego gatunku jest Seksmisja w reżyserii Juliusza Machulskiego.

W rozwoju filmowej fantastyki ważną rolę odegrały też seriale telewizyjne: Star Trek, Babilon 5, Battlestar Galactica, Cosmos 1999, Gwiezdne wrota: SG-1, Gwiezdne wrota i Doctor Who.

edytuj Malarstwo

SF zainspirowało także wielu grafików i malarzy. Niektórzy niemal wyłącznie poświęcili się kreowaniu świata przyszłości m.in.:

• Jim Burns
• Chris Foss
• Hans Rudolf Giger

edytuj Muzyka

• Eloy
• Gong
• Hawkwind
• Iron Maiden, płyty Somewhere in Time oraz Seventh Son of a Seventh Son
• Star One
• Voivod
• gatunek muzyczny space rock

Przypisy

edytuj Zobacz też

• fantastyka
• fantasy
• horror

edytuj Linki zewnętrzne

• Wizje przyszłości Jima Burnsa
• Fantastyka-naukowa subiektywny wybór tekstów